Kleibodem: wat is klei en hoe werken krimp en zwel?

Wat is klei?

Klei is een grondsoort die bestaat uit heel kleine minerale deeltjes, afgezet door zee of rivieren; door de fijne structuur houdt klei veel water vast en laat hij water maar langzaam door.

In het noorden van Nederland is veel klei afgezet door de zee. Dat heet zeeklei. De grond is vaak vruchtbaar en wordt veel gebruikt voor landbouw, maar vraagt bij bouwen om aandacht. Klei kan stevig aanvoelen als hij droog is en juist plastisch en kneedbaar worden als hij nat is. Die wisselende eigenschappen bepalen hoe een woning op klei zich gedraagt.

Hoe werken krimp en zwel?

Bij droogte verdampt water uit de klei en worden de deeltjes naar elkaar toe getrokken, zodat de grond krimpt; als het weer nat wordt, nemen ze water op en zwelt de klei weer.

1. Natte periodeDe klei is verzadigd met water en heeft zijn grootste volume.
2. Droge periodeWater verdwijnt via verdamping en planten; de klei krimpt en er kunnen scheuren in de grond ontstaan.
3. Weer natDe klei neemt water op en zwelt weer. Het herstel is niet altijd volledig of gelijkmatig.

Bomen en grote struiken versterken het effect, omdat hun wortels in droge tijden veel water aan de grond onttrekken. Vlak bij een boom kan de klei daardoor meer krimpen dan een paar meter verderop.

Wat betekent een kleibodem voor een woning?

Een woning op een ondiepe fundering beweegt mee met de klei; omdat krimp en zwel niet overal gelijk zijn, kan dat leiden tot ongelijke zakking, scheuren en klemmende deuren, die soms per seizoen variëren.

Vooral woningen met een fundering op staal zijn gevoelig voor bewegingen in de bovenste kleilagen. Bij woningen op palen draagt de diepere laag de woning, maar ook daar kan klei een rol spelen, bijvoorbeeld bij houten palen als de grondwaterstand verandert. Een aanwijzing dat klei meespeelt, is dat scheuren na een droge zomer groter lijken en in een natte periode weer iets sluiten. De uitgebreide gids funderingsproblemen op klei beschrijft de risico's per funderingstype.

Waar ligt klei in Friesland en Groningen?

In Friesland bestaat het noorden en westen vooral uit zeeklei, onder meer rond Franeker, Harlingen en Bolsward; in Groningen is vooral het noorden, het Hogeland, zware zeeklei.

Ook rond Appingedam en Delfzijl ligt klei, en in de stad Groningen liggen de lagere delen op klei of veen. Hoe de bodem precies is opgebouwd, verschilt echter per plek. Daarom wordt bij elk onderzoek naar de lokale bodemopbouw gekeken in plaats van uit te gaan van de regio. Zie ook funderingsproblemen in Groningen.

Voorbeeld: een scheur na een droge zomer

In dit voorbeeld wordt een scheur na een droge zomer groter en in de winter weer kleiner, wat kan passen bij krimp en zwel van de klei onder een ondiepe fundering.

Een eigenaar van een vooroorlogse woning in een kleigebied houdt met foto's een scheur bij in de zijgevel. Na een lange droge zomer is de scheur zichtbaar breder; na een natte winter lijkt hij weer wat smaller. Vlak naast die gevel staat een grote boom. Het beeld kan passen bij seizoensbeweging van de klei, versterkt door de boom. Of de woning daarnaast blijvend scheef zakt, is iets wat metingen moeten uitwijzen.

Wanneer is onderzoek verstandig?

Onderzoek is verstandig als je op klei woont en scheuren ziet die groeien of met de seizoenen meebewegen, als deuren telkens gaan klemmen, of als je een oudere woning op klei wilt kopen.

In het bodemonderzoek van een quickscan wordt de bodemopbouw bij je woning betrokken, samen met bouwjaar en vermoedelijk funderingstype. Vergelijk ook met veenbodem, dat zich anders gedraagt. Bekijk de prijzen of vraag een scan aan.